Pola súa riqueza natural e paisaxística, a illa de Ons é unha das compoñentes, xunto ás Cíes, Sálvora e Cortegada do primeiro Parque Nacional de Galiza. Mais Ons posúe tamén unhas características socio-histórico-etnográficas que xunto coa súa arquitectura popular mariñeira e a súa excelente gastronomía, convértena na illa máis interesante do parque nacional.
Índice[agochar] |
Caracterización xeográfica A illa de Ons forma parte dun arquipélago popularmente coñecido como As Ons, pertencente ó concello de Bueu. O arquipélago está composto ademais pola illa de Onza, situada ao sur, e por varios illotes esparexidos por todo o seu perímetro, entre os que se pode mencionar:
- A Freitosa, o maior deles, xunto co seu illote xemelgo A Freitosa de Terra, ámbolos dous moi preto da costa suroeste da illa.
- O Centolo, no seu extremo norte, de destacada forma, trátase da parte do arquipélago máis achegada á terra firme.
- O Cairo, situado fronte do antigo cemiterio da illa. Trátase dun farallón rochoso cunha característica forma de dente canino (cairo en galego).
- A Laxe do Abade, preto do peirao. De valor histórico por posuir no seu cumio un sepulcro antropomorfo medieval labrado na piedra.
- A Pedra do Fedorento, ao sur da illa.
- A Illa do Xuvenco, ao norte.
- O Con dos Galos, e outros de menor tamaño e importancia.
A illa ten 6 km de longo por 1,5 de ancho e 414 hectáreas de superficie. Esténdese do Norte ao Sur, en posición perpendicular á ría de Pontevedra.
A costa da illa diferénciase na súa ribeira oriental (a que mira á ría) e a occidental, aberta ao mar; esta está moi recortada, con dúas grandes enseadas (a de Bastián de Val ao norte e a de Canibeliñas ao sur) destacando numerosos illotes e farallóns; trátase dun litoral enteiramente formado por cantís. A costa oriental é rectilínea e relativamente baixa, e é alí onde se atopan as praias da illa e onde está o núcleo poboacional.
A orografía da illa é amesetada, cunha sucesión de elevacións de cumios chans que conforman páramos de toxo e carrasqueira. A máxima elevación atópase no Alto do Cucorno, vértice xeodésico de 128 metros de altura, xusto onde se sitúa o faro. Entre os outeiros aparamados ábrense pequeños vales que a miúdo coinciden coas enseadas que penetran na súa costa occidental. As outras elevacións da illa atópanse no Alto da Freitosa (97 metros) e no Alto da Altura (77 metros), ao sur; e no Alto da Cerrada (103 metros) e o de O Centolo (86 metros), ao norte.
A illa carece de correntes de auga continuas mais a pesares diso é rica en abondosos regatos estacionais, en fontes e en acuíferos. Esta abondosidade de augua doce foi un dos motivos que permitiron o estabelecemento de poboación estábel. Están catalogadas un total de 9 fontes e 7 mananciais; todas as aldeas que se esparcen pola illa contan polo menos cunha fonte de augua potábel.
[editar] Poboación
No ano 2005 habitaban na illa permanentemente 61 persoas, observándose un enorme baixón poboacional con respecto a mediados do século XX, cando chegou a estar habitada por 530 persoas (ano 1953). Aínda así, os datos actuais supoñen tamén unha certa recuperación se os comparamos cos de finais da década de 1980 (en 1986 a illa contaba tan só con 16 habitantes).
As causas desta sangría demográfica hai que buscalas no propio illamento do enclave e nas consecuentes dificultades de comunicación co continente, a falta de servizos médicos e sanitarios, a dificultade de conseguir permisos para a construción de novas casas (ao que se une a imposibilidade de converterse en propietario), a falta de enerxía eléctrica, a pesar da instalación dun xerador que funcionaba soamente unhas poucas horas ao día (hoxe en día este problema está practicamente solucionado), etc.
A poboación da illa distribúese polo lado oriental da mesma, dende as ladeiras dos páramos ata a costa. Distribúese en 9 aldeas, que oficialmente están agrupadas nun único núcleo de poboación chamado xenericamente Ons. As nove aldeas da illa son as seguintes:
Faro situado na Illa de Ons.- O Curro, capital da illa, é a aldea máis poboada. Nela atópase o peirao, os restaurantes, os bares e a igrexa de San Xaquín.
- O Caño é a continuación de O Curro, xunto á pista que sobe ao faro.
- O Cucorno é a aldea máis grande en extensión e unha das máis poboadas. É tamén a máis alta da illa, pois ocupa a montaña onde se sitúa o faro, baixando pola súa ladeira.
- O Laverco é tamén unha aldea alta situada xunto a O Cucorno, arredor do faro.
- O Centolo ou O Sentulo, a máis setentrional de todas, está composta por unhas catro ou cinco casas situadas no extremo setentrional da illa, nunha zona bastante alta.
- Melide, cerca do Centolo, cara o faro. Moitos illanos consideran esta aldea como formante da do Centolo, pola proximidade e por non contar máis que con tres casas.
- A Chan da Pólvora fórmase por media ducia de casas un pouco desviadas da pista que sobe ao faro. Nesta aldea sitúase o cámping da illa.
- Canexol, cara o sur da illa, na ribeira do mar. Nela atópase o cemiterio.
- Pereiró, trátase da aldea máis meridional da illa, e unha das máis grande. O seu territorio é dos máis fértiles da illa. Atópase detrás da praia do mesmo nome.
No verán, a maioría dos illanos que emigraron ao continente (sobre todo á península do Morrazo) regresan á illa para pasar a tempada estival nas súas casas da illa de Ons; moitos incluso regresan xa na primavera. Pódese afirmar, polo tanto, que a illa posúe maioritariamente unha poboación estacional, sendo moi baixo o número de veciños que permanecen nela todo o ano. A poboación de Ons sobrepasa o medio millar durante o verán, e a isto hai que engadirlle os centos de visitantes diarios da illa máis os campistas que nela pernoctan.
Evolución demográfica da illa de Ons (1900 - 2005)
1900 1910 1930 1940 1950 1955 1960 1970 1975 1986 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2007 299 276 375 421 435 530 464 370 195 16 58 59 62 61 63 61 71
[editar] Clima
O clima de Ons, como o das Illas Cíes, acusa unha certa diferenza co resto das Rías Baixas, ao ser máis seco, máis soleado e máis ventoso. Sen embargo, as precipitacións medias anuais da illa seguen sendo relativamente elevadas (1.200 mm). A temperatura media é de 14,6ºC. O seu clima adoita calificarse como mediterráneo subhúmido cunha forte tendencia atlántica.
[editar] Fauna
Entre a fauna destaca a colonia de corvo mariño cristado (Phalacrocorax aristotelis) que cría nos cantís máis inaccesíbeis, e cuxa poboación na illa representa xunto á das Illas Cíes o 25% da poboación mundial. Nos cantís e illotes da zona norte tamén habita a gaivota patiamarela (Larus cachinnans) e a gaivota escura (Larus fuscus). O arao dos cons (Uria aalge) desapareceu da illa nos anos 60; na actualidade, atópase en vías de extinción. En 1989 só quedaban 2 ou 4 parellas nas Illas Sisargas, 15 ou 20 no Illote Vilán de Fora (A Coruña) e 1 ou 2 nas Illas Cíes. Na illa de Ons tamén pódense atopar algunhas das poucas parellas de Choia biquivermella (Pyrrhocorax pyrrhocorax) que aniñan no litoral galego. Entre as aves rapaces destaca a presenza do miñato común (Buteo buteo), o gabián (Accipiter nisus), e o azor (Accipiter gentilis). Entre os réptiles destaca a serpe de escaleira (Elaphe scalaris) e o lagarto ocelado (Lacerta lapida).
Por outra parte, a illa é un importante enclave de descanso das aves migratorias, e os seus fondos mariños poúen unha gran riqueza.
[editar] Flora
Aínda que no pasado probabelmente Ons contaba con masas arbóreas de bidueiros e de cerquiños (Quercus pyrenaica) na actualidade non queda case presenza delas, tan só algún bidueiro preto das fontes, debido ós incendios continuos consecuencia da histórica rebeldía dos illanos. A vexetación arbórea actual constitúena algúns piñeirais, un eucaliptal preto da praia de Melide, algunhas árbores froiteiras e algunha acacia. A maior parte da illa está cuberta por mato, principalmente toxo, tamén Armeria maritima e Angelica pachycarpa. Nas praias destacan dúas especies fixadoras de dunas: feo de praia (Ammofhila arenaria) e Agropyrum junceum.
[editar] Historia
A Illa xa estaba habitada na Idade de Bronce, como puxeron de manifesto os numerosos achádegos de materiais desta época atopados por toda a superficie isleña. Existen dous castros, o de Castelo dos Mouros e o da Cova da Loba; un sepulcro antropomorfo e restos do que puido ser o Mosteiro, o hábitat monacal da Illa.
A primeira referencia histórica data do ano 899, na que foi doada ao Cabildo Compostelán polos reis Afonso III o Magno, Ordoño II e Afonso V.
No século XVI, aparece a familia Montenegro como dona da Illa, ao serlle cedida polo Arcebispo Gaspar de Zuñiga y Avellaneda, o que se pode comprobar polos documentos existentes no Museo de Pontevedra do foreiro pagador a Don Antonio Sarmiento Montenegro. Este asentamento viuse obrigado a fuxir a comezos do século XVII polas aterradoras incursións cara a costa dos corsarios norteños e piratas turcos. Con posterioridade foi pasada en herdanza ós descendentes de Montenegro, que gozaron da súa propiedade ata o ano 1810 cando a Xunta Provincial de Armamento e Defensa da provincia de Santiago ordena defender a entrada da Ría de Pontevedra. Para sufragar os enormes gastos, decidiuse dividir a Illa en Accións de Primeira Clase a aqueles que a quixesen traballar tendo que pagar un canon a modo de xuro.
Despois dos conflitos entre a Igrexa e a Nobreza, saldouse a favor do Marqués de Valladares, o que permitiu a instalación dunha fábrica de salga nos arredores do peirao, o que produce un cambio na economía da Illa. Trala decadencia do salazón en 1929, é cando toma un novo rumbo a Illa, sendo vendida a Manuel Riobó por 250.000 pta, quen forma nela unha Sociedade Mercantil dedicada ao secado e comercialización do polbo. Ata o ano 1936 goza dunha década de benestar e prosperidade, xa que o gran número de polbos e o dominio dos illanos na arte da pesca e da dorna os converte no principal punto de referencia cando se fala deste cefalópodo nas Rías Baixas.
En 1936, co estourido da Guerra Civil e polas súas ideas políticas o entón dono da Illa Didio Riobó, é buscado e perseguido, polo que toma a decisión de suicidarse, quedando os illanos dende ese momento nunha situación de abandono e incertidume sobre o seu futuro e as súas propiedades na Illa.
A Illa é expropiada no ano 1941, polo Ministerio da Guerra, e foi pasando a través dos anos dun organismo a outro, Colonización, Icona, Irida ata que finalmente no ano 1984 foi transferida á Xunta de Galiza.
Hoxe constitúe un ben de dominio público, pero cunha situación veciñal aínda pendente de resolver, mentres que os veciños reclaman o dereito á súa propiedade das casas que eles e os seus antepasados construíron, o goberno autónomo adícase a realizar un estudo xurídico para solucionar esta insólita situación.
[editar] Galería de imaxes
-
- Vexa o artigo principal en Galería de imaxes da Illa de Ons
Peirao
Enseada de Caniveliñas
Illa de Ons vista dende Fedorentos
Punta do Rabo da Egua
- Vexa o artigo principal en Galería de imaxes da Illa de Ons
Peirao
Enseada de Caniveliñas
Illa de Ons vista dende Fedorentos
Punta do Rabo da Egua
No hay comentarios:
Publicar un comentario